Deze zeer zeldzame en grote prent dateert van tussen 1581 en 1583. Onder het calvinistisch bestuur in Antwerpen en tijdens de Opstand. Een periode dat de Opstand in problemen verkeerde door particularisme en door een briljante landvoogd Alexander Farnese die malcontenten en katholieken steeds beter uitspeelde tegen de chaotische en verdeelde opstandelingen.

De prent is dus gedrukt op een etspers in een periode dat al wie er toe deed in het opstandige kamp in Antwerpen verbleef (of in Duffel of Lier bij momenten). Bijna alle kopstukken van de Staten van Brabant, maar ook veel kopstukken van de Staten Generaal. Een moment van hoogoplopende discussies tussen de ‘politieken’ of de middenpartij en de calvinisten of radicalen. De Spaansgezinden zaten in Brussel. Het mag misschien verbazen, maar de handel en de contacten met elkaar liepen gewoon door.

Het is rond die tijd dat Peeter Baltens schreef dat prenten het nieuwe medium zijn omdat je ze gemakkelijk onder de arm kan meenemen in zulke moeilijke en onzekere tijden. Iets wat uiteraard niet het geval was met de eiken panelen, koperplaten of doeken die kunstschilders zoals Baltens schilderden. Baltens en Johan of Jan Sadeler woonden op 50 meter van elkaar . Baltens in wat ze nu de Huidevettersstraat noemen en Sadeler in de Schuttershofstraat.

Alvorens dieper op de prenten in te gaan geef ik een stukje context. Baltens behoorde tot de grote kunstenaars en uitgevers die voor de middenpartij werkten. Voor Roeck en Schetz bijvoorbeeld. Baltens was voorstander van aartshertog Mathias als landvoogd en steunde dat met publicaties die je een soort grafische diplomatie waren. Bijvoorbeeld les généalogies met de stamboom en portretten van alle graven van Vlaanderen. Voor Habsburgse/Bourgondische continuïteit, maar voor onafhankelijke Nederlanden onder een ‘prins van den bloede’.

Op dat moment nog altijd Philips II als rechtmatige vorst erkennend, maar hunkerend naar een bloedverwant die naar goede raad wil luisteren. In les généalogies geven de auteurs Philips I (bij ons bekend als Filips de Schone) de Franse bijnaam ‘croit conseil’. Die in raad gelooft of die zijn raad volgde. Een duidelijke kritiek op Philips II die naar zijn opa vernoemd was.

Dat paste allemaal in de strijd met Oranje die de Fransen wou op de troon zetten om zijn eigen ambities te verbergen achter die façade.

De middenpartij bestond uit gematigde katholieken en gematigde hervormden. De Amsterdamse kunstschilder Dirk Barendsz was katholiek, zoals wel meer schilders. Denk maar aan Gillis Mostaert. Van Baltens weten we het niet, maar hij was peter van één van Mostaerts kinderen. De Sadelers waren ook katholiek, maar niet fanatiek. Veel familieleden zouden uitwijken naar het Duitse Rijk of Italië om daar hun succesvolle dynastie van prentendrukkers verder te zetten.

Dirk Barendsz was één van de absolute toppers. Als leerling van Titiaan kende hij enorme faam. Hoewel veel van zijn werk verloren ging in de Beeldenstorm. Zijn groepsportretten en zijn altaarstukken golden als de top. In zeker zin is hij te vergelijken met de iets jongere Antwerpse schilder Lodewijk Toeput of Ludovico Pozzoserrato (Antwerpen, circa 1550 – Treviso, circa 1605) die in Venetië in de studio van Tintoretto had gewerkt. Thematisch kent hun werk enkele parallellen. Toeput was eveneens goed bevriend met de familie Sadeler en Otto Venius. Hier nu verder op ingaan zou te ver leiden.

Over Barendsz weten we betrekkelijk weinig. Al deed J.R. Judson degelijk onderzoek. Karel Van Mander vermeldt Dirck Barentsen. We weten dat hij geboren werd in 1532 en stierf in 1592. Qua leeftijd is hij dus een generatiegenoot van Baltens, Bruegel, Maerten De Vos, Nicolaes Jonghelinck, Johan Sadeler, Gillis Mostaert… Barendsz verblaaf in Italië en Frankrijk.

Barendsz was niet enkel schilder. Hij interesseerde zich in literatuur en oefende zijn Latijn. Bovendien was hij van jongs af aan een boezemvriend van Philips van Marnix van Sint-Aldegonde. Bij ons bekend als Marnix, de buitenburgemeester van Antwerpen op het moment van de publicatie van de prent. Barendsz correspondeerde in het Latijn met Lampsonius.

Barendsz zou een unieke Italiaanse stijl geïntroduceerd hebben in de Nederlanden. Wat dat betreft zou hij even belangrijk zijn als Frans Floris en Maerten De Vos. Een soort wegbereider voor Rubens. En in zijn werk zijn inderdaad al barokke kenmerken waar te nemen. Meer dan bij die andere twee schilders.

Het oeuvre is natuurlijk klein, maar zijn moralistische muzikale groepsportretten zijn belangrijk.

Het is trouwens ook een periode van enorme propaganda via pamfletten. Vooral van Willem van Oranje en diens entourage, maar ook door hoge Nederlandse figuren in het andere kamp zoals d’Aslonville. Dergelijke moralistische prenten passen in die sfeer.

Van onze prent is de ontwerptekening bekend. Die bevindt zich in het Victoria & Albert Museum in Londen. Ze dateert van 1581. Ze is getekend in bruine inkt op papier.

Het ontwerp doet denken aan de schilderijen en prenten van feesten door Joos van Winghe en Jan Muller. Van Winghe was de hofschilder van Alexander Farnese tot de Val van Antwerpen in 1585 toen Van Winghe met zijn familie emigreerde en Otto Venius zijn functie als hofschilder over nam. Maar het doet vooral denken aan de Verloren Zoon door Maerten De Vos. Een prent die Johan Sadeler ook uitgaf en die later door de familie Francken één van de populairste thema’s zou worden op de Europese kunstmarkt. Deze traditie van een brassende Verloren Zoon zou teruggaan op Jan Van Hemessen midden zestiende eeuw. Al kreeg dit tijdens de Opstand een nieuwe politieke betekenis.

Onze prent is compositorisch bijzonder, maar vooral extreem charmant op het eerste zicht. Een prachtige weergave van luxe en mode, van vertier en tafelgewoonten in de Nederlanden die elders zelfs als choquerend werden beschouwd. Vooral in Spanje en Zuid-Italië (het koninkrijk Napels en Sicilië).

Ita erit et adventus filii hominis 

Wat zien we op de prent? Een korte ekphrasis: Elegant gezelschap aan gedekte tafel, minnend, etend en drinkend. Een luitspeler zorgt voor muziek. Op de achtergrond, door vensters, een gevecht tussen soldaten en brandende huizen. Rechtsachter het laatste oordeel. Onder de voorstelling een verklarende tekst in het Latijn.

Dit is een moraliserende prent. Dat blijkt uit de titel en vooral uit de scenes op de andere plannen. Op de achtergrond zeg maar. Een typische truuk in de Vlaamse schilderkunst. In dit geval zien we soldaten met morions en cabassets (morion zonder kam). Beter bekend als Spaanse helmen. Moord en brandstichting. Elders (rechts) zien we het Laatste Oordeel met de doden die uit hun graf kruipen.

Er is ook een pendant van De zondige mensheid vóór de zondvloed.

Sicut autem erat in diebus Noe

De ekphrasis: Een groep naakte mensen aan een gedekte tafel in de open lucht. Ze feesten, maken muziek, eten en plegen ontucht. Een vrouw bespeelt de viola da gamba. Linksachter de zondvloed met de ark. Onder de voorstelling een verklarende tekst in het Latijn.

Merk de boer op die voortploegde. De zwelgende naakten doen dan weer aan een andere bekende prent van Frans Floris denken. Het banket van de Goden, waarvan ook een schilderij in het KMSKA hangt.

Wat opmerkelijk is aan deze prent is haar formaat. Dat is bijna een posterformaat. Het formaat van een stevig schilderij bij de burgerij. En dat hebben deze prenten gemeen met een aantal prenten van Baltens uit dezelfde periode. Grote moralistische prenten naar topschilders uit de tijd. Om opgehangen te worden in de eetkamer of de studeerkamer. Discussion pieces over de mores van de tijd`.